Smnewstl.Com | Bruxelas, Béljika, 09 Novembru 2026 – Prezidente Repúblika Demokrátika Timor-Leste, José Ramos-Horta, reafirma Timor-Leste nia kompromisu atu hametin ligasaun diplomátika no kooperasaun internasionál entre Komunidade dos Países de Língua Portuguesa (CPLP) no Asosiasaun Nasaun sira Sudeste Aziátiku (ASEAN), hodi aproveita nia pozisaun nu’udar membru organizasaun rua ne’e.

Mensajen ne’e hato’o iha enkontru entre Prezidente Repúblika José Ramos-Horta ho Embaixadór sira husi nasaun membru CPLP no ASEAN, iha Bruxelas, Béljika, durante nia vizita servisu ba Europa, hafoin remata vizita Estadu iha Repúblika Koreia, iha Sudeste Ázia.

ADVERTISEMENT
SCROLL FILA BA NOTISIA


Iha enkontru ne’e, Prezidente José Ramos-Horta esplika katak Timor-Leste, nu’udar membru CPLP durante tinan barak no membru foun ASEAN, iha oportunidade estratéjika atu sai ponte ligasaun entre organizasaun rua ne’e, liuhusi promosaun diálogu, interkámbiu esperiénsia no kooperasaun multilateral.

Nia hateten katak CPLP iha natureza multirejionál, tanba reune nasaun sira husi Europa, Áfrika, Ázia no Amérika Latina, enkuantu ASEAN foka ba kooperasaun entre nasaun sira iha rejiaun Sudeste Aziátika.

Prezidente subliña katak, iha kontestu jeopolítiku mundiál ne’ebé kontinua muda, presiza dezenvolve estratéjia foun, harii parseria estratéjika no buka mekanizmu kooperasaun internasionál ne’ebé bele responde ba dezafiu mundu atual.
Tuir nia, parseria entre CPLP no ASEAN bele loke oportunidade ba interkámbiu informasaun, análize konjunta no diskusaun kona-ba dezenvolvimentu situasaun internasionál, hodi promove interese komún no komprensaun mútua entre nasaun sira.

PREPARASAUN TIMOR-LESTE BA PRESIDÉNSIA ASEAN 2029
Iha enkontru ne’e, Prezidente José Ramos-Horta mós hato’o kona-ba preparasaun Timor-Leste atu asume responsabilidade nu’udar Prezidénsia ASEAN iha tinan 2029, ne’ebé presiza preparasaun institusionál, infraestrutura no rekursu umanu ne’ebé adekuadu.

Lee Mós:
Timor-Leste no Portugál Inisia Pasu Foun atu Prezerva Dokumentu Istóriku

Nia esplika katak Governu hala’o hela konstrusaun no reabilitasaun infraestrutura importante sira, inklui espansaun Aeroportu Internasionál Nicolau Lobato, konstrusaun sentru konvensaun ne’ebé, tuir planu orijinál, sei iha kapasidade atu simu delegadu hamutuk 17.000, no renovasaun área tasi-ibun iha kapitál Dili.

Dezenvolvimentu hirak ne’e la’ós de’it atu responde ba nesesidade organizasaun eventu ASEAN, maibé mós atu hadi’a kondisaun jerál sidade Dili, inklui infraestrutura saúde, ospitál no setór hoteleira.

Prezidente hateten katak investimentu iha setór hoteleira envolve investidór privadu timoroan no investidór husi nasaun rejionál sira, ne’ebé hatudu partisipasaun setór privadu iha prosesu dezenvolvimentu nasionál.

DAME, ESTABILIDADE NO SEGURANSA HANESAN PRIORIDADE

Iha parte seluk, Prezidente José Ramos-Horta konsidera katak kontribuisaun importante liu husi Timor-Leste ba ASEAN mak mantein dame, estabilidade polítika no seguransa nasionál.

Nia afirma katak estabilidade no seguransa mak baze fundamental ba dezenvolvimentu sustentável no kooperasaun rejionál. Tanba ne’e, Timor-Leste tenke kontinua hametin kondisaun hirak ne’e, atu asegura konfiansa husi nasaun membru ASEAN sira.

Maski iha progresu iha área seguransa no liberdade imprensa, Prezidente rekoñese katak Timor-Leste sei enfrenta dezafiu importante sira, inklui pobreza extrema, malnutrisaun labarik no violénsia doméstika.

Iha setor saúde, nia mós refere katak Timor-Leste konsege elimina malária, ne’ebé hetan rekoñesimentu husi Organizasaun Mundiál Saúde (OMS), depois de liu períodu tinan balu sem rejistu kazu foun. Maibé, dengue kontinua sai dezafiu ba sistema saúde, no programa ne’ebé utiliza bakteria Wolbachia atu ajuda kontrola moras ne’e hatudu ona rezultadu pozitivu.

Lee Mós:
Komunidade Leimea-Kraik “ Haka’as Lian “: Laiha Ponte, Mota Ameaça Moris no Ekonomia Povu

ESPERIÉNSIA VIZITA PAPA FRANCISCO SAI LISAN BA ORGANIZASAUN ASEAN

Prezidente José Ramos-Horta mós partilha esperiénsia kona-ba preparasaun Timor-Leste ba vizita Papa Francisco, iha Setembru 2024, nu’udar ezemplu kona-ba kapasidade povu Timor-Leste atu organiza eventu internasionál ho partisipasaun masiva.
Nia esplika katak, maski preparasaun komité organizadora hahú iha fulan Abril, fulan balu de’it molok vizita Papa nian, Timor-Leste konsege asegura nesesidade importante sira, inklui bee moos, hahán, sentru sanitáriu públiku no seguransa ba ema barak ne’ebé partisipa.
Prezidente afirma katak organizasaun ne’e lao ho susesu, la iha fallansu signifikativu no la rejista insidente seguransa.
Nia konsidera katak esperiénsia ne’e sai lisaun importante ba Timor-Leste atu prepara an ho konfiansa no responsabilidade ba organizasaun Summit ASEAN iha 2029.

HAMETIN RELASAUN HO NASAUN VIZIÑU NO PARSEIRU INTERNASIONÁL

Kona-ba relasaun internasionál, Prezidente José Ramos-Horta reafirma katak Timor-Leste iha relasaun di’ak ho nasaun viziñu sira, liuliu Indonézia no Austrália, no mós ho Estadus Unidus Amérika.

Ho Indonézia, nia konsidera relasaun bilaterál nu’udar relasaun estratéjika, tanba nasaun rua fahe fronteira terrestre no iha ligasaun istórika, sosial no família entre komunidade iha parte rua.

Lee Mós:
PM Xanana Lansa Filme “Kiss and Don’t Tell” Iha Esposizasaun Arte Internasionál Bá Dala-60 Iha Biennale de Venice-Italia

Nia mós refere kona-ba mekanizmu Border Pass ne’ebé nasaun rua uza atu fasilita movimentu sidadaun sira iha área fronteira, ne’ebé para temporariamente durante pandemia COVID-19 no agora konsidera atu reativa fali.

Ho Austrália, Prezidente afirma katak relasaun bilaterál lao ho di’ak, enkuantu ho Estadus Unidus Amérika Timor-Leste mós kontinua mantein relasaun pozitivu.

AGENDA DIPLOMÁTIKA KONTINUA IHA EUROPA

Durante nia vizita servisu iha Europa, hafoin remata vizita Estadu iha Repúblika Koreia, Prezidente José Ramos-Horta kontinua hala’o atividade diplomátika iha Bruxelas, Béljika, no tuir agenda sei kontinua ba Paris, França, atu partisipa iha Paris Peace Forum.

Iha Paris, nia sei partisipa iha diskursu no painél diskusaun, no simu kondekorasaun Légion d’honneur husi Prezidente França, Emmanuel Macron. Iha tempu hanesan, Prezidente Timor-Leste mós sei fó Ordem Timor-Leste ba Prezidente Macron, nu’udar rekoñesimentu ba amizade no relasaun entre nasaun rua.

TIMOR-LESTE HAMETIN PAPÉL IHA DIPLOMASIA MULTILATERÁL

Liuhusi pozisaun nu’udar membru CPLP no ASEAN, Timor-Leste iha oportunidade atu dezenvolve papél diplomátiku ne’ebé importante liu iha ligasaun entre rejiaun rua, hodi promove diálogu, kooperasaun no komprensaun internasionál.

Preparasaun ba Presidénsia ASEAN 2029, hamutuk ho esforsu atu hametin estabilidade, dezenvolvimentu infraestrutura no relasaun ho parseiru internasionál sira, sai parte importante husi kompromisu Timor-Leste atu kontribui ba paz, seguransa no dezenvolvimentu sustentável iha rejiaun no mundu.