mnnewstl.com, Dili 11 de Novembru 2026 – Iha tinan ida-idak, loron 12 Novembru la’ós de’it data ida iha kalendáriu nasionál, maibé sai nu’udar símbolu memória, sakrifísiu no korajen povu Timor-Leste nian iha luta ba liberdade no independénsia. Iha komemorasaun ba dala 35 masakre Santa Cruz, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão konvida timoroan hotu atu hamutuk fó omenajen ba erói, mártir no ema hotu ne’ebé sakrifika sira-nia moris ba nasaun.

Apelu ne’e Xanana Gusmão hato’o iha diskusaun kona-ba Proposta Lei Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027, iha Parlamentu Nasionál, iha kuarta-feira (11/11/2026), víspera komemorasaun loron istóriku ne’e.

ADVERTISEMENT
SCROLL FILA BA NOTISIA


Xefe Governu hateten katak Loron 12 Novembru importante tebes ba istória Timor-Leste, tanba iha loron ne’e, mundu hahú haree ho klaru sofrimentu no violénsia ne’ebé povu Timor-Leste hasoru durante okupasaun Indonézia. Nia apela ba sidadaun hotu atu la haluha ema sira ne’ebé lakon sira-nia moris no kontribui atu lori luta Timor-Leste nian ba atensaun mundu internasionál.

Lee Mós:
'Hurlele' Motor Husi Kotuk to'o Nain Tama Hospital, Polísia Sulan Kondutór Mikrolete Leticia ba Sela

“Tanba aban selebra Loron 12 Novembru, ita presta omenajen ba sira ne’ebé mate no kontribui atu lori asuntu Timor nian ba mundu liuhosi 12 Novembru. Ohin-loron ita haree iha média kona-ba oho-malu iha fatin oioin. Kuitadu, tinan 24 liubá, mundu haluha tiha ita no lakohi rona katak ita terus. 12 Novembru mak loron istóriku no importante tebes,” PM Xanana hateten.

Iha apelu ne’e, Xanana mós fó omenajen espesiál ba Max Stahl, jornalista no videógrafu ne’ebé ho korajen grava imajen masakre Santa Cruz iha 12 Novembru 1991. Imájen hirak ne’e sai evidénsia importante ne’ebé hatudu ba mundu violénsia no sofrimentu ne’ebé povu Timor-Leste hasoru iha tempu okupasaun.

Max Stahl no imajen ne’ebé muda atensaun mundu

Iha loron 12 Novembru 1991, ema barak halibur iha Semitériu Santa Cruz, Díli, atu partisipa iha prosesu funeral ba Sebastião Gomes, jovem ne’ebé mate tanba violénsia militar Indonézia. Iha momentu ne’e, forsa seguransa Indonézia lansa atake hasoru manifestante sira, ne’ebé rezulta ema barak mate, kanek no lakon.

Lee Mós:
EE, Prosesu Resenseamentu Eleitorál Kontinua La'o Iha Munisípiu

Iha situasaun ne’ebé nakonu ho perigu, Max Stahl konsege grava imajen sira kona-ba akontesimentu ne’e. Dokumentasaun ne’ebé nia grava sai evidénsia istórika ne’ebé ajuda habelar realidade okupasaun Timor-Leste nian ba mundu no hametin solidariedade internasionál ba luta povu Timor-Leste.

Tamba ne’e, Xanana konsidera Max Stahl nu’udar figura importante ne’ebé kontribui atu mundu rona no haree sofrimentu povu Timor-Leste nian. Servisu jornalístiku ne’ebé nia hala’o sai parte ida husi memória kolektiva nasaun nian.
Memória ba erói, responsabilidade ba jerasaun foun

Depois restaura independénsia, responsabilidade atu rai memória luta libertasaun la’ós de’it ba veteranu, lideransa polítika ka instituisaun Estadu, maibé sai responsabilidade sidadaun hotu, liuliu juventude ne’ebé agora moris iha nasaun independente.

Lee Mós:
Jokowi - Xanana Deskute Komprimisiu Indonézia Apoia Rekursu no Ekonomia TL

Komemorasaun ba dala 35 ne’e sai oportunidade atu hanoin fali sakrifísiu mártir no erói sira, valoriza liberdade no independénsia, no hanorin jerasaun foun kona-ba istória luta povu Timor-Leste.

Apelu PM Xanana ba Timoroan hotu,atu fó honra ba erói sira mós sai konvite atu transforma memória istórika ba responsabilidade konkretu: hametin unidade nasionál, defende dame, respeita direitus umanus no kontribui ba dezenvolvimentu nasaun.

Tamba liberdade ne’ebé Timoroan sira goza ohin loron iha nia folin. Iha nia kotuk iha sakrifísiu, terus no korajen husi ema barak ne’ebé lakon sira-nia moris atu Timor-Leste bele sai nasaun independente.

Loron 12 Novembru, memória ida ne’ebé la bele lakon. Sakrifísiu erói sira tenke kontinua moris iha konsiénsia no responsabilidade jerasaun ohin no aban-bainrua.