SMnewstl.com BOBONARO, 08 Agostu 2026 – Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, vizita sítiu fósil Ichthyosaurus ne’ebé lokaliza iha Foho Lesululi, Suku Meligo, Postu Administrativu Kailaku, Munisípiu Bobonaro, sábadu (08/08).
Vizita ne’e realiza hafoin PM Xanana hala’o lansamentu bá projetu reabilitasaun estrada urbana trosu Maliana–Kailaku.
Prezidente Institutu Jeosiénsia Timor-Leste (IGTL), Job Brites dos Santos, konsidera vizita PM Xanana bele reforsa liután importánsia no estatutu sítiu fósil ne’e, ne’ebé konsidera iha valór siéntífiku no internasionál.
Naran Ichthyosaurus mai hosi liafuan Gregu, “ichthyo” signifika ikan no “saurus” signifika lagartu ka reptíl, tanba animál ne’e hanesan ikan iha forma isin, maibé nu’udár réptil marítimu.
Job Brites dos Santos hateten, bazeia bá estudu sira, fósil ne’e nia naruk estimadu entre 30 to’o 40 metru, bo’ot liu kompara ho fósil Ichthyosaurus ne’ebé deskobre iha Nevada, Estadus Unidus, ne’ebé nia naruk besik 12 metru.
“Tanba nia dimensaun bo’ot, entaun iha valór internasionál. Nia konsege atrai siéntista internasionál barak mai halo ona vizita, inklui BBC Inglaterra ne’ebé halo kobertura hodi prodúz dokumentáriu siéntífiku,” Job Brites dos Santos hateten.
Prezidente IGTL esplika katak sítiu fósil ne’e deskobre iha tinan 2020, bainhira ekipa jeólogu sira hala’o estudu kartografia iha área ne’e.
Estudu ne’e inisialmente iha objetivu atu komprende karakterístika fatuk sedimentáriu iha área ne’e, inklui nia potensiál bá estudu kona-bá esplorasaun mina no gás.
Durante peskiza, jeólogu sira hetan indikasaun kona-bá fósil ne’e. Tanba koñesimentu kona-bá deskoberta ne’e seidauk kle’an, sira komunika ho perítu iha Austrália, Suésia, Noruega no Portugal hodi halo estudu liután.
Bazeia bá rezultadu estudu siéntífiku sira, identifika katak fósil ne’e mak Ichthyosaurus, animál maritimu ne’ebé moris iha tasi-laran besik 240 miliaun tinan liubá.
Iha períodu ne’ebá, dinausaurus domina iha rai, enkuantu Ichthyosaurus no reptíl maritimu sira seluk domina iha ambiente tasi.
IGTL mós halo ona kooperasaun ho Global Geoparks Network (GGN), rede internasionál ne’ebé promove no proteje área jeolóji ka geosítio sira ne’ebé iha valór siéntífiku, edukativu, kulturál no turístiku.
Objetivu ida mak atu promove sítiu importante sira iha Timor-Leste hodi iha futuru bele konsidera no rejista iha programa UNESCO Global Geoparks.
Sítiu Foho Lesululi mós hetan ona vizita hosi Prezidente Global Geoparks Network, Artur Sá, no BBC Inglaterra halo ona filmajen dokumentáriu siéntífiku kona-bá sítiu ne’e, ne’ebé sei públika iha tempu tuirmai.
Job Brites dos Santos hateten katak fósil ne’e presiza hetan kuidadu no protesaun tanba bele fásil estraga hosi udan, animál no atividade umana.
Tanba ne’e, nia apela bá autoridade lokál no komunidade atu hamutuk mantein no proteje sítiu ne’e.
Hafoin rona esplikasaun hosi IGTL kona-bá istória no importánsia fósil ne’e, PM Xanana bolu IGTL atu servisu hamutuk ho komunidade hodi garante protesaun bá sítiu ne’e.
PM Xanana mós husu IGTL atu prepara aprezentasaun ida bá Konsellu Ministrus hodi diskute oinsá Governu bele proteje no jere sítiu ne’e nu’udár área ho valór jeolóji no patrimóniu naturál.
Protesaun ne’e konsidera importante atu garante katak fósil Ichthyosaurus iha Foho Lesululi bele kontinua sai fonte bá estudu siéntífiku, edukasaun no turizmu sustentável iha Timor-Leste.(smnews)













Komentariu