SMnewstl.com DILI, 25 Abríl 2026—Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão Desloka bá Singapura hodi partisipa iha negosiasaun ronda da-toluk kona-bá Fronteira Marítima entre Timor-Leste (TL) ho Repúblika Indonézia (RI), sábadu (25/04/2026) ho Aero Dili iha tuku 9:00 dader.

ADVERTISEMENT
SCROLL FILA BA NOTISIA


Negosiasaun ronda da-toluk ne’e hanesan kontinuasaun hosi ronda rua negosiasaun formál ne’ebé hala’o ona iha 2025: iha fulan-Agostu iha Díli no iha fulan-Dezembru iha Yogyakarta Indonézia.

Timor-Leste nia delegasaun bá negosiasaun ne’e lidera hosi Diretora Ezekutiva Gabinete Fronteiras Terrestres no Marítimas no atuál Xefe Gabinete Primeiru-Ministru, Elizabeth Exposto.

Timor-Leste ho Indonézia goza relasaun ne’ebé besik no dura no sai nu’udár modelu globál bá rekonsiliasaun no parseria konstrutivu.

Nu’udár nasaun viziñu sira iha rai no tasi ne’ebé fahe fronteira bá malu iha norte, oeste no leste, nasaun rua ne’e iha obrigasaun tuir Konvensaun Nasoins Unidas kona-bá Lei Tasi nian ne’ebé koñesidu ho naran UNCLOS atu delimita sira-nia área marinã sira ne’ebé sobrepoin malu atu nune’e bele klarifika extensaun hosi sira-nia soberania no direitu soberanu.

Hafoin konkluzaun ho susesu bá konsiliasaun obrigatória ho Austrália tuir UNCLOS no asinatura Tratadu 2018 entre Timor-Leste no Austrália, estabelese sira-nia Fronteira Marítima iha Tasi Timor, Timor-Leste tau atensaun bá delimitasaun fronteira marítima ne’ebé sei iha ho Indonézia.

Lee Mós:
Timor-Leste ho PNG Diskute Prosesu Adezaun ba ASEAN

Tratadu Fronteira Marítima 2018 entre Timor-Leste ho Austrália espresamente hatur katak laiha prejuizu bá negosiasaun no delimitasaun fronteira marítima entre Timor-Leste no Indonézia.

Fronteira Marítima importante tebes bá Timor-Leste tanba kompleta fronteira marítima permanente nu’udár prioridade nasionál bá Timor-Leste.

Ida-ne’e hanesan pasu ikus hodi estabelese Timor-Leste nia soberania kompleta no direitu soberanu nu’udár Estadu independente.

Bá povu Timor-Leste, asegura nasaun nia direitu bá nia área marítima sira nu’udár kontinuasaun hosi sira-nia luta naruk bá autodeterminasaun, soberania no independénsia.

Fronteira marítima ne’ebé klaru no konkorda ona fó serteza jurídika no permite Timor-Leste atu esplora ho responsabilidade, jere, proteje no dezenvolve nia rekursu tasi no tasi-okos, inklui enerjia no peskas.

Ida-ne’e sei apoia dezenvolvimentu ekonómiku sustentável, enkoraja investimentu no konfiansa negósiu no hametin planeamentu nasionál bá tempu naruk.

Reseita sira ne’ebé hetan hosi rekursu hirak ne’e, kontribui bá Timor-Leste nia fundu rikusoin soberanu, ne’ebé dedika hodi apoia ekuidade interjerasionál no harii futuru ida ne’ebé prósperu, inkluzivu no sustentável bá povu Timor-Leste.

Lee Mós:
TLPU Aprezenta Rezolusaun Revé Dekretu-lei Subsídiu Front Line Bá Jornalista

Indonézia maka Estadu arkipélajiku boot liu iha mundu ne’ebé kompostu hosi illa liu 1.000. Nasaun ne’e fahe fronteira marítima ho Estadu sanulu.

Daudaun ne’e Indonézia konkorda ona ka konkorda ona parsialmente fronteira marítima ho Malázia, Austrália, Tailándia, Singapura, Índia, Papua Nova Guiné, Vietname no Filipina.

Hosi nasaun sira-ne’e, Timor-Leste no Palau maka úniku nasaun rua ne’ebé maka Indonézia seidauk halo akordu ruma kona-bá fronteira marítima; maibé Indonézia hahú ona diskusaun ho nasaun rua ne’e.

Pontu situasaun negosiasaun Fronteira Marítima ho Indonézia maka, líder Timor-Leste ho Indonézia konkorda ona iha Agostu 2015 atu hafoun no habelar diskusaun bilaterál sira hodi kobre fronteira terrestre no marítima.

Timor-Leste ho Indonézia hahú diskusaun delimitasaun permanente bá fronteira marítima iha fulan-Setembru, tinan 2015.

Durante faze inisiu konsultasaun sira, nasaun rua ne’e hamutuk dezenvolve prinsípiu orientadór, metodolojia téknika no planu servisu ida bá negosiasaun sira.

Estadu rua kompromete atu negosia fronteira marítima permanente tuir lei internasionál, partikularmente UNCLOS.

Enkontru tékniku preliminár entre Timor-Leste ho Indonézia hala’o ona iha tinan 2018 nia rohan iha Bali no iha inísiu tinan 2019 iha Singapura no iha Bali. Enkontru sira-ne’e estabelese baze importante bá negosiasaun sira iha futuru.

Lee Mós:
Prezidente José Ramos-Horta Partisipa iha Festivál Sidadaun Globál 2023

Desde tinan 2021 nia rohan, Timor-Leste ho Indonézia kontinua diskusaun liu-hosi kanál diplomátiku sira hodi avansa delimitasaun pasífika bá sira-nia fronteira marítima, tuir lei internasionál no iha espíritu relasaun viziñu ne’ebé besik.

Esforsu sira-ne’e inklui ona interkámbiu iha altu-nível no enkontru informál sira ne’ebé ho objetivu atu hetan komprensaun mútua no loke dalan bá negosiasaun formál no substantiva sira.

Diskusaun kontinuasaun sira ne’e rezulta marku importante ida ho akordu atu hahú negosiasaun formál fronteira marítima iha tinan 2024.

Área sira ne’ebé sai sujeitu bá delimitasaun maka Timor-Leste iha segmentu marítimu haat ne’ebé seidauk rezolve ho Indonézia, hanesan tuir-mai ne’e:

  1. Iha kosta Súl, iha Tasi Timor, presiza halo negosiasaun bá fronteira marítima bá parte oeste no ba parte leste;
  2. Iha Norte, enklave Oe-Cusse hamosu kestaun espesiál tanba hale’u ho Indonézia;
  3. Iha mós seksaun rua iha tasi sira hosi Batugade to’o Illa Ataúro no liu-hosi Estreitu Wetar tun bá Illa Jaco ne’ebé presiza halo delimitasaun. (/SMnews)