SMnewstl.com |Dili, 6 Novembru 2026 -Primeiru-Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão afirma katak,independénsia Timor-Leste la’ós rezultadu husi luta no sakrifísiu mane sira de’it, maibé mós kontribuisaun, korajen no sakrifísiu boot husi feto Timoroan sira ne’ebé hamutuk ho mane sira enfrenta okupasaun, violénsia, prizaun no perigu durante luta libertasaun nasionál.

PM Xanana hato’o deklarasaun ida-ne’e iha ninia diskursu durante Komemorasaun Loron Nasionál Feto Timor-Leste ba dala 50, ne’ebé sai momentu importante atu fó omenajen ba feto eroína sira ne’ebé sakrifika sira-nia moris ba liberdade no soberania nasaun nian.

ADVERTISEMENT
SCROLL FILA BA NOTISIA


Tuir PM Xanana, istória luta libertasaun nasionál Timor-Leste labele hakerek ho kompletu bainhira la rekoñese kontribuisaun feto sira iha frente armada, klandestina no diplomátika. Feto sira-nia papél importante tebes iha apoiu ba kombatente, lori informasaun, organiza komunidade no hametin espíritu rezisténsia hasoru okupasaun.

Lee Mós:
PR Kompromete Konstrui Uma Foun ba Jovem Defisiénsia ida iha Oé-Cusse.

Xefi Governu mós fó omenajen ba eroína nasionál, inklui Saudoza Maria Tapó, ne’ebé tuir testemuñu istóriku mate iha luta iha loron 3 Novembru 1975. Ba PM Xanana, nia sai símbolu korajen no kompromisu ba liberdade, hodi reprezenta feto barak iha aldeia, suku no foho sira ne’ebé sira-nia kontribuisaun seidauk rejista ho kompletu iha istória ofisiál.

Maski Timor-Leste restaura independénsia iha tinan 2002, PM Xanana konsidera katak luta ba igualdade jéneru no dignidade feto sira-nian tenke kontinua, tanba feto sira, liuliu iha área rurál, sei enfrenta obstákulu iha asesu ba edukasaun, saúde, rai, kréditu no oportunidade ekonómika, inklui ameasa violénsia doméstika no violénsia bazeia ba jéneru.

Lee Mós:
PM Taur Lansa Fatuk Dahuluk Bá Konstrusaun Sidade Universitáriu Aileu, PNTL Blokea Komunidade Afeitado

Iha kontestu ida-ne’e, IX Governu Konstitusionál kontinua promove igualdade jéneru no inkluzaun sosiál nu’udar responsabilidade setór hotu-hotu nian. Iha Orsamentu Jerál Estadu 2026, liuhusi sistema Gender Budget Marker, alokasaun públika ne’ebé klasifika ho objetivu igualdade jéneru no inkluzaun sosiál atinji besik US$481.1 millaun.

Governu mós kontinua implementa Planu Asaun Nasionál Kontra Violénsia Bazeia ba Jéneru, hametin rede referál no servisu apoiu ba sobrevivente violénsia, inklui asisténsia legál, apoiu psikososial, atendimentu saúde no uma mahon.

Iha área empoderamentu ekonómiku, Rede Nasionál ba Feto Tais (RSN) konsege hametin partisipasaun feto sira iha atividade ekonómika, ho membru liu 1,600 husi munisípiu 14 hotu. Liuhusi parseria ho instituisaun relevante, plataforma merkadu ba feto tein tais relata vendas akumuladas besik US$147,000 durante períodu 2023 to’o 2025.

Lee Mós:
Evita Ró La Soke Malu, Governu Aprova Ratifikasaun Adezaun TL Bá Kovensaun Internasionál

PM Xanana apela ba mane sira,atu sai parseiru ativu iha promosaun igualdade no kombate violénsia hasoru feto, hahú husi família, eskola, igreja no komunidade, atu harii sosiedade ne’ebé bazeia ba respeitu mútu, igualdade no responsabilidade hamutuk.

Xefi Governo mós enkoraja joven feto sira atu estuda ho determinasaun, dezenvolve koñesimentu no fiar ba sira-nia kapasidade, hodi sai lider, inovadora no protagonista iha prosesu dezenvolvimentu nasionál.

PM Xanana afirma katak,sakrifísiu inan-aman no avo sira nian iha luta libertasaun nasionál tenke sai inspirasaun ba jerasaun foun,atu kontinua harii Timor-Leste ne’ebé garante justisa, seguransa, dignidade no oportunidade hanesan ba sidadaun hotu-hotu.