Parlamentu Nasional, Díli 9 novembru 2026.

Suas Exelénsias

ADVERTISEMENT
SCROLL FILA BA NOTISIA


Señora Prezidente Parlamentu Nasional

Vise-Prezidentes Parlamentu Nasional

Ilustres

Señoras no Señores Deputadus

Señoras no Señores Membrus Governu

Señoras no Señores

Povu Timor-Leste,

Ha’u mai, ohin, iha Parlamentu Nasional ida-ne’e ho sentidu responsabilidade no dever ne’ebé kle’an tebetebes, atu  hato’o ba apresiasaun husi Vosas Exelénsias, opsoens polítikas no finanseiras IX Governu Konstitusional nian ba tinan oin, hanesan bele haree iha  Proposta Lei Orsamentu Jeral Estadu ba 2027.

Liuhusi proposta orsamentu ida-ne’e, ami hakarak konsolida ita-nia ekonomia, reforsa prestasaun servisus píublikus no haluan oportunidades progresu ho bein-estar ba família timoroan sira iha país tomak.

Misaun Governu ne’e nian mak atu jere,ho rigor, rekursus finanseiros Estadu nian – rekursus substansiais, maibé limitadus – ho forma sustentável, transparente no responsável, hodi prepara país la’ós de’it ba tinan 2027, maibé ba dezafius husi tinan sira tuirmai, iha mundu ida ne’ebé insertu no ezijente liután.

Tinan 2027 sei espesialmente markante ba ita-nia Nasaun.Ita sei asinala tinan ruanulu-resin-lima (25) independénsia, um-kuartu-de-sékulu husi ita-nia kamiñada hanesan povu livre no soberanu.

Sei hanesan mós momentu memória no gratidaun ba ema hotu-hotu ne’ebé sakrifika sira-nia-an, iha frente luta sira hotu, atu ohin-loron ita bele mai iha-ne’e, iha Uma Demokrasia ida-ne’e, hodi deside ita-nia destinu ho forma ne’ebé justa, partisipativa no ho hakmatek.

Iha kontextu ida-ne’e mak Orsamentu 2027 nian ne’e ami aprezenta hanesan Orsamentu “Atu reforsa Reziliénsia liuhusi  Transformasaun: Diversifika Ekonomia ba Futuru Sustentável”.

Ne’e kompromisu polítiku Governu ne’e nian ho konstrusaun Timor-Leste ida ne’ebé ladún dependente, inkluzivu liu no preparadu tebes duni ba dezafius husi dékada sira tuirmai.

Señoras no Señores Deputadus,

Reziliénsia, ba ami, signifika garante rendimentu seguru ba família sira bainhira presus sa’e. Signifika iha bee ba agrikultura iha tempu bailoron no asegura matériasprimas ba konstrusaun infraestruturas no ba dezenvolvimentu ita-nia indústria.

Estadu reziliente mak ida ne’ebé bele kontinua presta servisus píublikus ho kualidade ba nia povu, mezmu hasoru  xokes ho difikuldades, no la gasta ho forma irresponsável poupansas ba jerasoens futuras.

Iha 2011, Povu timor define tiha ona, iha Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu 2011-2030, nia vizaun kona-ba reziliénsia ba longu prazu. Nia aspira Nasaun ida ne’ebé bele proteje maka’as nia soberania no konstroi ekonomia forte, ho populasaun  saudável, bem formada no bele kompete iha mundu modernu.

Planu ne’e, ne’ebé agora atualizadu no hakle’an liuhusi Planu ba Médiu Prazu 2027–2030, mak orienta grandes opsoens ba dezenvolvimentu nasional ho ita-nia investimentus estruturantes iha infraestruturas, presizamente atu apoia no aselera kreximentu ekonomia timornian.

Ita harii sistema produsaun no distribuisaun eletrisidade ida atu lori enerjia ba populasaun iha país tomak. To’o final 2025, eletrisidade tama ona iha 163 aldeias ne’ebé identifika tuir programa expansaun, no sistemas enerjia solar mós alkansa ona  agregadus familiares remotus.

 Ita investe iha rede rodoviária nasional ida ne’ebé liga ita-nia komunidades no permite ita-nia empreza sira bele krexe no  dezenvolve. To’o juñu tinan ne’e, konklui ou reabilita ona 2.475 kilómetrus estradas.

Instalasaun kabu submarinu fibra ótika, ne’ebé disponibiliza internet ho velosidade aas ba ita-nia populasaun no ba ita-nia empreza sira, reforsa ligasaun Timor-Leste ba mundu.

Ita rekualifika daudaun Aeroportu Internasional Prezidente Nicolau Lobato, hodi fasilita dezlokasaun ema, emprezárius ho investidores mai Timor-Leste.

Investimentu hirak-ne’e transforma infraestruturas ita-nia país nian no estabelese baze importante ida ba dezenvolvimentu ekonómiku. Nune’e mós, ita promove reformas substansiais iha instituisoens públikas, iha sistemas jestaun finanseira Estadu no iha setores krusiais ba dezenvolvimentu umanu, hanesan  saúde ho edukasaun.

Iha jullu 2025, Organizasaun Mundial Saúde sertifika Timor-Leste hanesan país ne’ebé livre husi malária. Trakoma mós elimina ona hanesan problema saúde públika. Konkista hirak-ne’e pertense, liuliu, ba ita-nia profisional saúde sira, ne’ebé besik liu ba  komunidade sira.

Iha edukasaun, rejista mós progresus,ho aumentu matríkulas iha ensinu báziku ho rekrutamentu profesores rihun-ba-rihun.

Ita mós reforsa daudaun ita-nia partisipasaun iha ekonomia rejional no internasional. Iha 2024, Timor-Leste adere ba Organizasaun Mundial Komérsiu no,iha tinan uluk, sai hanesan  désimu primeiru membru ASEAN.

Territóriu Timor-Leste la to’o de’it iha tasi-ibun, bá dook liu iha tasi. No iha tasi ne’e mak iha mós parte esensial ida husi  ita-nia soberania ho ita-nia futuru.

Tanba ne’e mak ita luta atu delimita ita-nia fronteiras marítimas ho Austrália no tanba ne’e mak ita kontinua luta,ho diplomasia no determinasaun, ba delimitasaun fronteiras marítimas ho Indonézia. Tinan ne’e, ita hetan progresu barak, liuhusi realizasaun três rondas negosiasoens formais, ho ida kuarta ronda akorda ona ba dezembru 2026.

Tinan ne’e ita aprova Polítika ho Planu Asaun ba Ekonomia Azul Timor-Leste, ne’ebé halo oseanu ho rekursus mariñus no kosteirus hanesan eixu estratéjiku ida ba diversifikasaun ekonómika país ne’e nian.

Bainhira integra prinsípius sustentabilidade ambiental, inkluzaun sosial ho viabilidade ekonómika, polítika ida-ne’e hakarak transforma ita-nia potensial marítimu iha empregu, rendimentu no investimentu, ne’ebé garante mós protesaun ekosistemas kosteirus no mariñus ba jerasoens futuras.

Serteza jurídika husi futura delimitasaun fronteiras marítimas ho Indonézia sei kontribui  hodi konkretiza vizaun  dezenvolvimentu ne’e, inklui kombate maka’as ba Peska Ilegal, Naun Deklarada no Naun Regulamentada (INN), ne’ebé prejudika barak ona kofres Estadu ho ita-nia ambiente mariñu.

Organizasoens sientífikas internasionais ne’ebé rekoñese oásis biodiversidade iha ita-nia bee-laran, mai hakbesik ita hakarak realiza expedisoens sientífikas iha ita-nia espasu marítimu nasional, hanesan ezemplu OceanX, ne’ebé atualmente opera iha ita-nia bee.

Expedisaun hirak-ne’e hatudu konfiansa iha ita-nia país,iha ita-nia instituisoens no iha ita-nia estabilidade. Bainhira iha pás no estabilidade,iha konfiansa. Bainhira iha konfiansa,iha investimentu ho parserias. No bainhira iha investimentu ho parserias, iha dezenvolvimentu ho progresu.

Iha tinan ida-ne’e mós ita asegura partisipasaun Estadu timor iha Greater Sunrise,liuhusi prosesu akizisaun partisipasoens Osaka Gas Australia ho Woodside.

Ne’e hametin pozisaun TIMOR GAP nian iha prosesu dezenvolvimentu kampus Sunrise ho Troubadour no iha kontinuasaun traballus kona-ba konseitu Timor LNG, ne’ebé prevé transporte gás ba prosesamentu iha kosta sul Timor-Leste.

Gás natural husi Greater Sunrise sei prosesa iha Timor-Leste. Ne’e sei permite dezenvolve indústrias foun, kria empregu no reforsa kompeténsias ita-nia populasaun tomak nian.

Se la’ós tanba importánsia husi rekursus naturais karik país barak sei la sai alvu kobisa (ka, ganánsia) nem hetan okupasaun ho sofrimentu iha tinan sanulu ka ruanulu-resin laran hanesan ita hetan. Se la’ós tanba vizaun global kona-ba  dezenvolvimentu ne’ebé asenta iha rekursus, karik sei la iha funu barak, konflitu barak no fronteiras marítimas atu delimita iha mundu tomak.

Tanba ne’e, mak ha’u afirma katak ita-nia direitu soberanu ba dezenvolvimentu petrolíferu la hanesan de’it opsaun ekonómika ida, maibé hanesan forma ida ne’ebé justa no estratéjika liu atu transforma buat ne’ebé, iha pasadu, hanesan motivu kobisa, iha baze ba futuru ida ho dignidade no verdadeira independénsia ba ita-nia Povu.

Lee Mós:
Embaixadór 5 Simu Orientasaun Husi PM Taur

Ilustres Señoras no Señores Deputadus,

Ita-nia ekonomia naun petrolífera krexe 4,3% iha 2025, ne’ebé rejista ninia kintu anu konsekutivu kreximentu.Foin daudaun ne’e, inkéritu kona-ba níveis moris estima katak 37% husi ita-nia populasaun moris iha limiar  pobreza okos iha 2024, kompara ho 48,4% iha 2014.

Maski ho avansu hirak-ne’e, pobreza kontinua hanesan  realidade todan ida,liuliu iha ita-nia komunidades rurais.

Dezigualdades iha país ne’e sei iha nafatin. Média nasional kreximentu la deskreve moris família ida nian ne’ebé nia rendimentu insertu, ne’ebé sentru saúde mós ho difísil asesu, ou ne’ebé labarik sira tenke la’o dook atu bá eskola, dala barak ho hamlaha.

Governu halo nafatin esforsu atu kombate dezigualdade. Maibé esforsu ne’e, de’it, la konsola ema ne’ebé terus.Presiza halo barak tan no di’ak liu.Orsamentu Jeral Estadu ba 2027 mak expresaun husi kompromisu ne’e.

Exelénsias

Señoras no Señores,

Governu propoin Orsamentu konsolidadu ida ho 2.569 mil milloens dólares amerikanus, ne’ebé reprezenta aumentu ida ho 7,4% husi Orsamentu Retifikativu 2026.

Investimentu públiku sa’e ba 535,3 milloens dólares, ne’ebé  505,8 milloens dólares destina ba projetus kapital dezenvolvimentu. Husi parte seluk, dotasaun ba beins no servisus reduz 19,8%, ba 550,3 milloens dólares.Ho opsaun ne’e, Governu privilejia investimentu transformador no kontrola despezas funsionamentu.

Orsamentu 2027 prepara integralmente ho baze iha abordajen ida ne’ebé orienta tuir polítikas, enkuadra iha orizonte ida ba tinan lima. Besik 2,19 mil milloens dólares destina ba kontinuidade polítikas ezistentes no 380,47 milloens dólares ba prioridades foun no alargadas Governu ne’e nian.

Ho abordajen ida-ne’e, Parlamentu Nasional ho sidadaun sira bele iha instrumentus eskrutíniu ne’ebé di’ak liu, hodi avalia ho maior klareza kustu desizoens foun. Kada dotasaun orsamental liga ba polítika ida, ba programa ida no ba rezultadus esperadus. No laiha despeza ida mak bele kontinua tan de’it “sempre iha ne’ebá”, tanba hotu-hotu tenke halo revizaun.

Nune’e, Parlamentu Nasional bele ezerse tomak nia  autoridade iha aprovasaun despezas anuais, maibé hateke mós ba tinan lima oinmai,atu nune’e bele foti desizoens responsáveis haree ba ninia konsekuénsias iha médiu prazu.

Orsamentu 2027 projeta kreximentu naun petrolíferu ho 4,6% no inflasaun besik 1,8%. Previzaun hirak-ne’e depende ba ita-nia kapasidade implementasaun ho evolusaun husi kontextu internasional.Ita-nia misaun mak atu kria kondisoens atu  kreximentu ne’e bele sustentável no, liuliu, familia timoroan sira hotu bele sente.

Señora Prezidente no Vise-Prezidentes

Distintas no Distintus Deputadus,

Kriasaun empregu vital tebes ba ita-nia dezenvolvimentu.

Ohin-loron, iha ema ida de’it entre na’in-tolu ho tinan 15 ou liu mak iha empregu. No jovens na’in-tolu entre sanulu ho tinan  15 to’o 24 mak la eskola, la iha servisu no la iha formasaun profisional.

Ita labele simu atu ita-nia rikusoin boot liu – ba ita-nia povu, liuliu joven sira – ita ladún aproveita. Maibé administrasaun públika la bele emprega ema hotu-hotu. Ita presiza explorasoens agríkolas, atividades peska, ofisinas ho emprezas privadas ne’ebé bele krexe, kria empregu no kontribui ba reseita nasional.

Tanba ne’e, Orsamentu atribui 956,9 milloens dólares ba asuntus ekonómikus, inklui infraestruturas ho setores produtivus. Agrikultura simu 37,8 milloens dólares, liu 21% kompara ho orsamentu anterior. Investimentu ne’e reforsa sistemas irrigasaun, produsaun agríkola, servisus extensaun ho dezenvolvimentu merkadus.

Iha 2025,produsaun foos aumenta maka’as no fatura  sereais diminui. Knaar tuir mai mak atu konsolida  gañu(ka atinjimentu) hirak-ne’e. Atu mantein no expande irrigasaun, apoia didi’ak agrikultor sira no liga produsaun ba armazenamentu, ba prosesamentu no ba kompradores. Produsaun interna ne’ebé fiável liu bele hadi’a rendimentus rurais no reduz ita-nia dependénsia ba importasoens ho xokes externus husi abastesimentu alimentar.

Turizmu simu 13,1 milloens dólares, aumentu ida ho 31%, inklui apoiu foun ba atividades turístikas espesializadas no ba turizmu ligadu ba peska no ba tasi. Kada vizitante kria oportunidades ba alojamentus, gias, restaurantes, transportes, produtores lokais ho operadores turizmu azul. Maibé, enkuantu atividade hirak-ne’e krexe, tenke proteje ita-nia ambiente natural ho ita-nia  patrimóniu kultural.

Asesu ba finansiamentu kontinua,maibé,sei hanesan  obstákulu boot ida. Saldu empréstimus husi bankus komersiais ba agrikultura besik 1,5 milloens dólares de’it, no ba indústria transformadora besik 6,5 milloens dólares. Númeru hirak-ne’e hatudu oinsá empreza produtiva sira kontinua iha difikuldade atu hetan kapital.

Atu hasoru dezafiu ne’e, Governu kria Banku Nasional  Dezenvolvimentu,ho misaun atu apoia investimentus viáveis iha setores prioritárius, ho desizoens kona-ba kréditu ne’ebé sólidas no boa jestaun rekursus píublikus.

Halo koordenasaun ho Ajénsia Mulleres (ka Feto) Empreendedoras Timor-Leste, konsege halibur iha Dili reprezentantes Feto sira,mai husi Munisípiu hotu-hotu, atu sira diskuti kona-ba potensial ho oportunidades  negósiu, hodi  aprezenta planus konkretus kona-ba investimentu, para bele hetan kréditus.

Kréditu ne’e tenke serve hodi insentiva ema sira atu hahú sira-nia atividades iha emprezas ne’ebé sustentáveis liu, atu nune’e bele garante partisipasaun boot liu husi komunidades. Ajénsia ne’e halo nafatin kontaktu ho Feto sira no sira sei aprezenta Vizaun ida ba tinan 5 ho asoens konkretas ba kada tinan.

Kooperativa sira mós iha papel importante iha ita-nia  ekonomia.Númeru membrus aumenta, ne’ebé envolve barak tan  produtores.Ho jestaun di’ak,sira bele ajuda sira-nia asosiadu sira hetan fatores produsaun, hadi’a kualidade no negosia di’ak liu asesu ba merkadus.

Objetivu vizaun emprezarial ida-ne’e, nia finalidade mak atu insentiva, uitoan-uitoan, produtividade ne’ebé di’ak liu ba transformasaun gradual iha produtu sira ne’ebé bele reduz importasaun buat sira ne’ebé ita konsome iha Timor-Leste. No ida-ne’e sei kria empregu no tulun populasaun hadi’a sira-nia  kondisoens moris.

Hanesan ha’u refere ona, ita-nia rekursus petrolíferus no minerais kontinua integra ita-nia estratéjia dezenvolvimentu. Orsamentu 2027 afeta 244,8 milloens dólares ba polítikas foun kona-ba setor petrolíferu no mineral, inklui apoiu ba TIMOR GAP ba projetus Kuda Tasi no Jahal no ba avansu Greater Sunrise. Murak-Rai Timor simu 14,9 milloens dólares atu apoia explorasaun mineral.

Timor GAP iha ona planu atividades atu dezenvolve,hahú husi fulan ne’e, no tanba kompleksidade  operasoens, iha 2030, ita bele haree ona dezenvolvimentu infraestruturas iha Off-Shore no iha On-Shore, iha Natarbora.

Entretantu Jahal ho Kuda-Tasi, antezde 2030, bele ona lori  reseitas inisiais ba Fundu Petróleu.

Kompromisu hirak-ne’e sei konkretiza ho baze iha traballu tékniku rigorozu, avaliasaun komersial séria no plena prestasaun kontas.

Distintas no Distintus Deputadus,

Orsamentu ba 2027 atribui 345,7 milloens dólares ba estradas no pontes, 157,6 milloens dólares ba eletrisidade no 23,5 milloens dólares ba água no saneamentu.

Lee Mós:
Xanana Simu Afiliasaun Eis Tezoreira KHUNTU No Militante Importante FRETILIN No PLP

Servisu hirak-ne’e mak liga dezenvolvimentu ekonómiku ba ema nia moris loroloron. Estrada ida sei permite agrikultor fa’an nia kolleita molok sai aat. Fornesimentu eletrisidade fiável permite empreza ki’ik ida uza mákinas loron tomak. Bee mós  proteje saúde no poupa tempu ba família sira.

Kontinuasaun obras rodoviárias ho modernizasaun Aeroportu Díli sei hadi’a ita-nia ligasoens ba merkadus rejionais no apoia komérsiu ho turizmu. Kapasidade foun eletrisidade iha Oe-Kuse Ambenu ho investimentu iha enerjia solar iha Ataúru sei reforsa servisus iha komunidade hirak-ne’e.

Espera katak  projetu solar ho eskala boot iha Manatutu, bainhira operasional ona, bele reduz konsumu gazóleu iha produsaun eletrisidade. Ne’e sei diminui ita-nia dependénsia ba  kustu kombustível importadu no sei halo abastesimentu enerjétiku sustentável liu.

Ita sei kontinua mós investe iha manutensaun infraestruturas. Ita labele husik estradas, sistemas bee ho edifísius píublikus sai aat tan de’it ita ignora tiha traballu ne’ebé menus vizível (ka, ema ladún haree) ba sira-nia konservasaun. Valor infraestrutura ida ita sukat husi servisu ne’ebé kontinua presta.

Ritmu investimentu tenke reflete mós ita-nia kapasidade atu prepara, adjudika no fiskaliza projetus. Orsamentu ida-ne’e estabelese limite anual ho 250 milloens dólares ba despeza projetus existentes husi Fundu Infraestruturas, ne’ebé fó prioridade ba konkluzaun obras ne’ebé halo hela. Ne’e hanesan medida espesífika ida ba projetu hirak-ne’e, ne’ebé integra iha estratéjia investimentu públiku ne’ebé boot liu.

Halo hotu tiha projetus úteis hafoin koloka sira ba servisu povu tenke sai hanesan prioridade einvezde akumula tan  kompromisus ne’ebé  Estadu la konsege ezekuta iha tempu útil.

Distintas no Distintus Deputadus,

Solidez husi ita-nia ekonomia sei depende, liuliu, ba saúde ho kapasidades husi ita-nia populasaun.

Ami propoin 182,6 milloens dólares ba saúde,aumentu ida ho 17%, no 194,2 milloens dólares ba edukasaun, aumentu ida ho 11% kompara ho 2026.

Ita-nia progresus iha luta kontra malária ho trakoma hatudu buat ne’ebé asaun públika persistente bele alkansa.Kuidadus maternus mós sai di’ak liu. Ohin loron, 78% husi partus hetan asisténsia husi pesoal kualifikadu, kompara ho 60% iha 2016. Maibé inan sira iha komunidades rurais no remotas kontinua hasoru difikuldades asesu ne’ebé boot liu,ne’e mak servisu sira tenke to’o iha sira ho liu efikásia.

Deznutrisaun infantil exige urjente. Besik 45% labarik sira ho idade menus husi tinan lima hatudu atrazu iha kreximentu no 19% sira-nia pezu (ka, todan) menus liu  haree tuir sira-nia aas, hanesan sinal deznutrisaun maka’as. Númeru hirak-ne’e  signifika labarik sira ne’ebé sira-nia saúde, aprendizajen ho oportunidades futuras sei limitadas tebes molok sira hahú moris ne’ebé justu.

Responde ba problema hanesan ne’e reker kuidadus saúde, alimentasaun nutritiva, bee moos ho apoiu ba família sira, ho forma koordenada. Laiha ministériu ida, mak mesak de’it,  konsege rezolve dezafiu ida ne’ebé atravesa setor barak.

Orsamentu destina 11,7 milloens dólares ba apoiu maternuinfantil, liuliu husi Bolsa Mãe. Alimentasaun eskolar, ho 24,7 milloens dólares ne’ebé munisípiu sira ezekuta,hanesan pesa sentral ida hotu husi esforsu ne’e.

Iha edukasaun, taxa líkida matríkula iha ensinu báziku atinje 93,3%. Lori barak tan labarik sira ba eskola, pasu tuirmai mak hadi’a buat ne’ebé sira aprende. Rekrutamentu profesores tenke akompaña ho formasaun kontínua, asiduidade no boas prátikas iha sala aula.Edukasaun ho formasaun profisional tenke fó ba joven sira kompeténsias úteis ba empregu no ba empreendedorizmu.

Inluzaun sosial simu besik 367 milloens dólares.Montante ida-ne’e inklui apoiu ba Kombatentes Libertasaun Nasional, ba seguransa sosial no ba asisténsia ba famílias vulneráveis. Besik 108.000 idozus ho ema sira ho defisiénsia mak simu prestasoens naun kontributivas.

Ita onra kontributu husi ema sira ne’ebé garante ita-nia independénsia, aumezmu tempu ita fortalese sistema protesaun sosial ne’ebé bele responde ba nesesidades husi sira ne’ebé vulneráveis liu iha país tomak. Informasaun ne’ebé di’ak liu – inklui sistema dijital foun ida bazeadu iha inkéritu kona-ba níveis moris – sei tulun identifika agregadus familiares ne’ebé kiak liu no orienta asisténsia di’ak liu.

Exelénsias,

Asesu família ida ba servisus píublikus la’ós tanba besik liu Díli.Ita-nia dezenvolvimentu tenke to’o iha komunidade sira iha foho, tuir tasi-ibun, iha Ataúru no iha Oe-Kuse Ambenu.

Finansiamentu ba treze munisípius sa’e ba 148,1 milloens dólares, lius 20% kompara ho 2025. Konsidera dotasaun munisipal sira hotu ne’ebé prevé ona iha Orsamentu, dotasaun kombinada ba munisípiu sira ho OeKuse Ambenu alkansa 171,6 milloens dólares, aumentu ida ho 6% kompara ho 2026.

Programa Nasional Dezenvolvimentu Sukus simu 22,9 milloens dólares ba projetus dezenvolvimentu komunitáriu. Aleinde ne’e, 33,8 milloens dólares autoridades munisipais mak ezekuta,liuhusi Programa Integradu Dezenvolvimentu Munisipal,ba infraestruturas ho programas dezenvolvimentu lokal.

Medida hirak-ne’e besik ba desizaun sira ne’ebé foti ba komunidade sira. Maibé ezije mós kapasidade lokal boot liu atu halo planu, realiza konkursus, fiskaliza obras no presta kontas. Desentralizasaun só bele iha susesu se responsabilidade ne’ebé boot liu akompaña ho meius atu ezerse ho kualidade.

Orsamentu konsagra besik 277,9 milloens dólares ba investimentu kapital iha 1.643 projetus iha munisípius no iha OeKuse Ambenu, exklui projetus Ministério Obras Públikas nian. Montante ne’e deskreve distribuisaun territorial investimentu tuir planu, no la’ós transferénsia adisional ba orsamentus munisipais.

Señoras no Señores,

Hanesan membru ASEAN foun liu, Timor-Leste iha oportunidades foun atu komersializa, atrai investimentu no aprende ho experiénsia husi ita-nia viziñu sira.

 

Maibé adezaun ne’e de’it, sei la halo ita-nia empreza sira sai kompetitivas. Empreza sira presiza infraestruturas fiáveis, traballadores kualifikadus, regras klaras no produtus ne’ebé bele responde ba ezijénsias husi kliente sira. Ita-nia traballu iha áreas aduaneira, administrasaun públika ho reforma ekonómika tenke serve didi’ak atu sira bele aproveita oportunidade hirak-ne’e.

Iha 2027,ita sei simu reunioens altu nível ASEAN ho CPLP nian. Responsabilidade hirak-ne’e hanesan oportunidade atu hametin parserias ne’ebé apoia ita-nia dezenvolvimentu nasional.Ita tenke simu ho profisionalizmu no ho jestaun rigoroza ba nia kustus.

Ita-nia sidadaun sira ne’ebé servisu iha estranjeiru mós fó kontributu  ne’ebé aumenta tan. Sira-nia remesas atinje 104,5 milloens dólares iha primeiru semestre 2026, kompara ho 80,4 milloens iha períodu ne’ebé hanesan iha 2025. Rendimentu ne’e tulun família sira satisfaz nesesidades esensiais no bele apoia  investimentu iha pekenas emprezas.

Ita rekoñese esforsu ho sakrifísiu boot hodi hetan kontribuisaun hirak-ne’e. Empregu iha estranjeiru oferese oportunidades importantes,maibé la bele substitui kriasaun traballu dignu iha ita-nia país rasik. Ita hakarak traballador sira ne’ebé fila, bele investe iha-ne’e sira-nia experiénsia ho sira-nia poupansas, no atu joven timoroan sira bele hili iha ne’ebé de’it  sira bele harii sira-nia futuru.

Lee Mós:
Timor-Oan Sira Iha Portugal Hasoru PM Xanana

 Ilustres Deputadas no Deputadus,

Agora ha’u atu explika kona-ba finansiamentu Orsamentu ne’e nian. Fundu Petrolíferu permite Timor-Leste rekonstrui no konsolida nia an. Entre 2013 no 2026 bele finansia besik 80% husi despeza Estadu.Ho fim husi produsaun iha Bayu-Undan, iha juñu 2025, jestaun responsável husi poupansas ne’e sai susar liután.

Ba 2027, Governu propoin levantamentus besik 1.891 mil milloens dólares. Reseita Sustentável Estimada mak 540,5 milloens. Nune’e, levantamentu propostu exede valor referénsia ne’e ho besik 1.350 mil milloens.

Númeru hirak-ne’e ita tenke entende ho klareza. Reseitas internas projeta ho 298,6 milloens dólares – aumentu ida ho 10% – maibé kobre de’it besik 12% husi despeza total.

Projesoens hatudu katak, mantein ho atuais orientasoens, Fundu ne’e bele hotu to’o 2039. Ne’e sinal alerta ida kona-ba konsekuénsias tanba labele muda buat ida. Ita tenke halo buat ruma enkuantu ita sei iha marjen atu korriji ita-nia rumu (ka,dalan).

Ami-nia justifikasaun atu utiliza poupansa hirak-ne’e, klara tebes: investe iha kapasidade produtiva no iha servisus píublikus. Maibé ida-ne’e kria obrigasaun ne’ebé ita labele evita atu hatudu  rezultadus, kontrola kustus no  konstrui fontes reseita foun. Laiha retornu ida iha futuru ne’ebé bele dispensa ita husi  responsabilidade ne’e.

Ita espera katak medidas efisiénsia iha 62 entidades estatais bele jera poupansas anuais besik 53,6 milloens dólares. Poupansa hirak-ne’e tenke reais.Limite anual ho 250 milloens dólares ba projetus ezistentes husi Fundu Infraestruturas hanesan pasu seluk ida atu jere ritmu despeza no prioriza konkluzaun husi buat ne’ebé hala’o hela.

Nesesária mós reforma fiskal. Governu planeia atu introduz Impostu ba Valor Akresentadu,ho taxa proposta 5%, hahú husi 2028, naturalmente tenke hetan aprovasaun husi Parlamentu.

Preparasaun tenke ho kuidadu. Empreza sira ho administrasaun fiskal presiza tempu atu adapta-an; dezeñu impostu tenke proteje agregadus familiares ho baixus rendimentus no tenke haree ba bens esensiais.

Orsamentu prevé mós dezsembolsus empréstimus ho valor 75 milloens dólares iha 2027. Endividamentu (ka, dívidas) iha kondisoens favoráveis, bele finansia investimentus di’ak no reduz presaun imediata ba Fundu, maibé kada empréstimu kria obrigasaun ida iha futuru. Avaliasaun projetu ida tenke konsidera kustus operasaun ho manutensaun no nia impaktu ne’ebé dura kleur iha kontas públikas.

Proteje ita-nia poupansa nasional ezije koerénsia iha desizoens durante tinan barak. Reformas ne’ebé inklui iha Orsamentu tenke implementa no nia rezultadus tenke orienta eskolla sira tuirmai.

Akontesimentus tinan ne’e nian hatudu fila-fali oinsá xokes externus afeta presus internus. Knflitu iha Médiu Oriente halo presaun ba merkadus kombustíveis no obriga medidas emerjénsia atu proteje família sira no mantein servisus.

Importasoens kombustível de’it kusta 209,6 milloens dólares iha 2025. Ita-nia dependénsia ba kombustível ho alimentus importadus halo estabilizasaun presus sai karun tebetebes bainhira merkadus internasionais la estáveis.Medidas atu kontrola presus ba konsumidor la halakon kustu hirak-ne’e, katak, parte husi  fatura atribui ba Estadu.

Maibé la basta investe, presiza mós instituisoens sólidas. Kuadru finansas públikas foun reforsa responsabilizasaun ba Parlamentu no ba sosiedade. Kontas Jerais Estadu 2025, ne’ebé publika iha juñu tinan ne’e, oferese informasaun detallada liu kona-ba utilizasaun rekursus píublikus.

Ita tenke kontinua hadi’a konkursus píublikus, informasaun finanseira ho prestasaun kontas. Kontratu públiku tenke entrega bein ou servisu ne’ebé adjudika ona. Kada pagamentu tenke iha suporte dokumental. Fallas ne’ebé identifika tenke halo asoens korretivas.

Orsamentu afeta 139,8 milloens dólares ba orden públika ho seguransa no 36,2 milloens ba justisa. Justisa ne’ebé efikaz,rejsitu sivil asesível no direitus propriedade segurus  esensiais tebetebes ba sidadauns no ba empreza sira. Ema hotu-hotu presiza fiar katak sei rekoñese sira-nia direitus no  instituisaun públika sira sei trata ho imparsialidade.

Iha Orsamentu Jeral Estadu ida-ne’e, inklui mós prioridades ne’ebé labele adia no atu realiza iha tinan oin – mak eleisoens prezidensiais, ne’ebé sei fó fali ba ita-nia povu oportunidade atu ezerse sira-nia direitus demokrátikus. Orsamentu prevé ona  rekursus nesesárius ba responsabilidade nasional ne’e. Partisipasaun pasífika ho respeitu ba instituisoens demokrátikas kontinua hanesan pilares husi ita-nia dezenvolvimentu.

                Sei realiza mós eleisaun munisipal rua ka tolu, konforme prontidaun husi estruturas Munisípius, atu hahú ho  implementasaun Governus lokais.

                 No, la menus importante, iha 2027, sei hahú  preparativus, ein-termus lojístikus no infraestruturais ba Prezidénsia Timor-Leste iha ASEAN, iha 2029.

Señora Prezidente Parlamentu Nasional

Vise-Prezidentes Parlamentu Nasional

Señoras no Señores Deputadus,

Implementasaun Orsamentu ne’e sei ezije esforsu ne’ebé  sei bá dook liu Ministériu Finansas ho Governu rasik.

Ba ita-nia emprezáriu ho kooperativa sira,ha’u husu atu imi investe iha produsaun, reforsa imi-nia jestaun no prepara-an atu kompete iha merkadus ne’ebé boot liu. Estadu tenke hadi’a kondisoens ne’ebé imi opera,imi-nia susesu tenke kontribui ba empregu no ba prosperidade nasional.

Ba ita-nia joven sira,ha’u husu atu hala’o sériu imi-nia  edukasaun ho formasaun.Imi-nia país presiza imi-nia kapasidades ho imi-nia ideias.Dever Governu nian mak atu kria kondisoens atu imi-nia esforsu bele transforma iha oportunidades reais.

Ba ita-nia funsionáriu píubliku sira,ha’u husu atu nunka bele haluha ema sira ne’ebé depende ba imi-nia traballu. Atrazu ida iha servisu bele signifika tratamentu médiku ida mak falla,  aula ida mak lakon ou époka agríkola ida mak la aproveita.Rekursus sira ne’ebé aprova iha-ne’e tenke to’o, ho rigor, iha ema ne’ebé nesesita.

 

 ita-nia parseiru dezenvolvimentu sira,ha’u hato’o ami-nia rekoñesimentu no ha’u husu atu imi fó nafatin imi-nia  apoiu, ne’ebé alinha ho prioridades nasionais no sentra iha reforsu instituisoens ho kapasidades ne’ebé TimorLeste sei presiza iha tinan sira tuirmai.

Ba distintus Deputadus no Deputadas, ha’u reafirma total disponibilidade husi Governu atu explika Governu nia propostas, responde ba perguntas no aborda ho seriedade rekomendasaun konstrutiva hotu-hotu. Eskrutíniu hanesan parte husi ita-nia  responsabilidade ba Povu Timor.Debate ida-ne’e tenke serve hodi hadi’a opsoens no fortalese rezultadus.

Iha tinan ne’ebé ita selebra 25.º Aniversáriu Restaurasaun Independénsia, ita tenke rekoñese ita-nia konkistas,maibé mós ita-nia frajilidades, atu nune’e korrije buat ne’ebé presiza korresaun no potensia (ka,  hakbiit) buat ne’ebé hatudu ona nia valor.

Mai ita halo 2027 hanesan tinan ida ne’ebé maior parte husi ita-nia investimentu traduz iha atividade produtiva, ne’ebé servisu píubliku barak tan mak to’o iha sira ne’ebé presiza no ne’ebé família timor barak tan mak bele haree futuru seguru ida  iha sira-nia país rasik.

 

Lori IX Governu Konstitusional naran, ha’u agradese imi-nia konsiderasaun ba proposta Orsamentu Jeral Estadu ba 2027 no husu imi-nia aprovasaun.

Obrigadu barak.

Kay Rala Xanana Gusmão