Eskritor : José Violante “Ambou”

(Sobrevivente massacre Igreja Liquica)

La sente tempu la’o lais tebes, maiske akontesimentu nee tama ona ba tinan 27 maibe wainhira hanoin hikas, sente hanesan foin akontese tinan rua ka tinan tolu ba kotuk. Situasaun nakukun iha tempu neba husik hela fitar ne’ebé susar atu lakon, liu-liu wainhira hare direta raan maluk sira ne’ebé mak lakon sira nia familia Uma-laran iha minuto ikus liu hodi hetan akordu 5 de Maio no rezulta Konsulta Popular iha 30 de agusto 1999. Tinor-oan tomak sei hanoin Loron 27 Janeiru 1999 nudar loron importante ida mai Timor oan tomak tanba iha loron refere Eis Presidente Indonesia BJ. Habiebie anunsia Pakote Referendú mai Povu Timor oan tomak hodi hili autonomia ka Ukun rasik Aan, maibe molok Habiebie anunsia pakote refere iha ona movimentu milicias iha territorio Timor laran tomak hodi halo asaun terror no intimidasaun ba apoiantes Pro Independencia.



Milicias ne’ebé mak maioria nakfilak aan husi “Mauhu” no Hansip sai nudar forças addisional ida ba Governu Indonesia hodi alkansa sira nia mehi atu soran Timor oan hodi oho malu, kada Municipio ho ninia grupo rasik, pur izemplu; Tim Saka husi Baucau, Ablai husi Same, Mahidi husi Ainaro, Mahdomi husi Manatuto, Ahi husi Aileu, Halilintar Husi Maliana, Naga Merah husi Ermera, Aitarak husi Dili, Alfa husi Lospalos, no Milicia nebe kunhesidu liu iha momentu ne’eba mak Laksaur husi Suai no Besih Merah Putih husi Liquica. Milicia Besih Merah Putih ka BMP kunhesidu ho asaun brutalizmú tamba sira nia membru uza Ai-Moruk “Pil Anjing Gila” hodi halakon sira neon nudar umanu, reasaun husi Pil Anjing Gila nee rasik bele hamosu Euphoria ka Sentimentu kontente ne’ebé demais (berlebihan), tanba nee wainhira sira oho ema ruma, sira oho ho hamnasa ka kontente.



Hafoin Governu Soeharto monu iha 1998, Militar Indonesia/TNI ninia puder limita tiha liu husi ejizensia manifestante pro reformasaun kona-ba separasaun puder entre TNI no POLRI ”Penghapusan Dwi fungsi ABRI”, tamba nee papel Milicias importante tebes iha tempu ne’eba hodi alkansa hahalok aat ne’ebé mak Governu Soeharto husik hela ba nia Liman kro’at sira.



Konfrontu dahuluk hafoin Existencia Miliçias; iha loron 27 Janeiru 1999 dadersan (Oras balun molok Presidente Habiebie anunsia pakote Referendu), Grupo Milicia Besih Merah Putih ne’ebé mak lidera husi Jose Afat nudar Administrador Posto Maubara, hamutuk ho João Lou-mesa no Membru Besih Putih inklui Militar Koramil Maubara halo asaltu ba dahuluk iha Suco Guiço, iha konfrontu nee la rezulta ema ruma mate maibe Juventude Pro Independencia lubuk ida mak kanek inklui husi parte Milicias no Militar Indonesia balu mos kanek tamba hetan kontra atake husi Pro Independencia, husi parte Pro Independencia ne’ebé mak kona tiru mak hanesan; Juvito (tiru iha ain rua) , Alberto (tiru iha kabas), Bronu (tiru iha ulun) no sei iha tan vitimas seluk mak hau la lembra ona, maioria vitimas ne’ebe mak kanek tanba sira tenta atu hadau kilat husi Militar Indonesia nia liman maibe la konsege no ikus mai hetan tiru husi Militar Indonesia, maske iha tempu ne’eba Juventude Suco Guico utiliza deit Fatuk, Katana no Rama maibe sira konsege duni fila Milicias no Militar ne’ebé mak helik aan iha Milicia sira nia kotuk hodi tiru subar apoiantes Pro Independencia. Hafoin remata konfrontu vitimas ne’ebé mak hetan tiru husi Militar Indonesia evakua kedas mai Dili liu husi Hatolia Ermera tanba assesu dalan mai Dili liu husi Maubara blokeadu husi Milicia no Militar Koramil Maubara, vitima sira lori mai halo tratamentu iha Klinika Motael to’o rekupera hafoin fila hikas ba Suco Guico hodi kontinua sira nia resistencia. Konfrontu nee nudar konfrontu ba dahuluk ne’ebé mak akontese iha Postu Maubara (agora Postu Loes) hafoin da’et ba teritoriu Liquica tomak.



☆ Presença CIVPOL no Força Kontingen Lorosae;



Hafoin Prezidente Habiebie fo sai pakote Referendu, ONU desidi intrega responsabilidade Segurança ba Governu Indonesia, ho ida ne’e Governu Indonesia forma kedas ekipa konjunta ida ho naran Kontingen Lorosae hodi halo seguranca iha teritorio Timor laran tomak, iha parte seluk ONU mos desidi hodi haruka sira nia ekipa ki’ik ida ho naran UNAMET ne’ebé mak lidera husi Mr. Ian Martin no Porta Voz Mr. David Wimhurst hamutuk ho CIVPOL ka Civilian Police mai ho objetivu atu halo observasaun no preparasaun ba Referendu iha Timor-Timur, desizaun ne’ebè mak ONU foti iha momentu ne’eba hodi intrega responsavel Segurança ba Indonesia, desizaun ne’e hamosu lamentasões husi parte Pro Independencia tamba desizaun ONU nian nee hanesan “Fatal Mistake” hodi fo perigu ba Pro Independencia maibe iha tempu ne’eba ita atu hakilar no protesta ba se???



Loron ba loron ita assiste hela deit Drama ne’ebe mak la furak husi autoridade seguransa Indonesia, wainhira mosu konfrontu ruma Força Kontingen Lorosae (Brimob no BTT) sira nia presenca la’os atu mai hapara konfrontasaun maibe sira mai hodi provoka no hamanas tan deit situasaun, iha parte seluk presenca CIVPOL ka Civilian Police kuaze atu hanesan fali “Turistas” tamba sira mai liman tanan no kaer deit mak Camera pedasuk ida hodi hasai filmagem, numero violencia kontinua aumenta iha teritoriu tomak liu-liu iha Dili, Liquiça, Maliana no Suai iha situasaun sira hanesan ne’e obriga foinsa’e sira iha tempu ne’eba tau aan iha risku hodi defende aan no defende Rai doben Timor Lorosa’e.



☆ Kronologia akontesementu Massakre Igreja Liquiça;



Iha Loron 4 Abril 1999 oras tuku 4 loro-kraik akontese konfrontasaun iha Bairro Pukelara entre Grupo Milicia ne’ebé lidera husi Mahonas nomos Grupo Pro Independencia ne’ebé lidera husi Saudozo Matebian Elidio , akontesimentu nee da’et mai to’o iha Koramil Liquiça nia oin maibe konfrontasaun refere la konsegue da’et ba Bairro seluk tamba Militar sira mai hapara tiha konfrontasaun ne’e, tuir lolos iha momentu ne’eba atu akontese konfrontasaun bo’ot tanba ami nia grupo ne’ebé mak atu ba haforsa saudozo Elidio nia grupo Militar sira trava tiha iha Cruzamento dalan ba Koramil nian. iha momentu nee Kolega Edi (agora serbisu iha Radio Tokodede) tenta hakat ba rasta (hadau kilat) husi TNI nia liman maibe la konsege tanba Membru Militar nee hakoak metin nia kilat, hare ba situasaun ne’ebe komesa deskontroladu ona iha Capital Liquica, nunee dia 4 loro-kraik ne’e kedas hau deside lori halai hau nia Pai ho Mãe mai Dili tanba iha momentu ne’eba hau nia Pai ho hau nia Primo Eis Deputadu Fretilin Anin Buras inkluindo Irmão Alcino Caicasa, tama iha lista “The Most Wanted person” iha Maubara, maske obriga maibe Pai lakohi mai Dili, nia hakarak hein milicia sira maibe sorti iha biban hanesan hau nia Maun fila husi Bali tanba hala’o hela estudo iha Bali (Maun Roddy nudar membro RENETIL Bali) entaun ho razaun ida nee mak Pai hakarak mai Dili hodi ba foti Maun iha Portu Dili. Dia 5 dader hau desidi hodi fila fali ba Liquica (Hau halai subar deit sem kunhesementu Pai ho Mãe)pior liu-tan hau naok Pai nia osan hodi selu bemo halai fila ba Liquiça hodi ba hamutuk fali ho kolega sira atu tuba iha parte Campo futebol Liquica nia oin. Hahu tuku 8 dader Miliçia pro Indonesia hahu ataka Capital Municipio Liquica, Sira ataka husi parte Pukelara no Mauboque, husi parte Pukelara nian Militar sira komesa tiru daudaun Joven ida iha Koramil oin (Se hau la sala Joven nee naran Manuel), nune’e mos husi parte Mauboque nian Kolega Cherillo Hatuquesi (Agora dadaun servisu nudar Mestre iha Liquica) hamutuk ho nia kolega ida kona tiru iha parte kelen-huun maibe konsegue salva aan, hafoin Milicia ho TNI husi Maubara hahu tama no domina Capital Liquica, tamba lakon ho material funu nian Joven no komunidade sira deside evakua ba Foho, balun ne’ebe la konsegue halai ba foho deside evakua ba Igreja São João de Brito.



Terça, Loron 6 Abril 1999 la hanesan ho loron bain-bain ne’ebé sempre rame ho atividades Escola, Servisu, Negosiu no seluk tan maibe iha loron refere Mundo Tokodede ne’ebé mak nakonu ho Dame no Ksolok nakfilak sai tiha mehi aat ida ne’ebé ami nunka imajina iha moris, atividades hotu paradu, uniku transportes milicias no Militar sira mak hala’o movimentu maka’as iha Sidade laran, kilat tarutu iha fatin hotu inklui Sunu Uma no Na’ok sasan la’o namanas husi Milicia sira, situasaun anarkizmú dumina sidade laran tamba laiha ona resistencia hasoru sira iha Villa laran no maioria apoiantes Pro Independencia evakua mai iha Igreja no seluk desidi evakua ba Foho. Mais ou menus tuku 7 dader, Miliçia sira hahu halo provokasaun iha Igreja oin nomos iha Residençia Igreja nian no hetan reasaun husi Juventude sira maibe Amo Paroco (PE. Rafael dos Santos (Matebian) ho PE. Yoseph Daslan) hakat sai husi Residencia laran hodi ba hakalma tiha situasaun no haruka milicia sira atu sees husi area Igreja nian, ± Tuku 9 dader Comandante Milicia Aitarak Eurico Guterres mai hasoru Amo-Lulik nain rua hodi halo negosiasaun atu entrega lideransa CNRT ne’ebé mak evakua mai Igreja, hafoin remata enkontru Eurico Guteres fila fali ba Residensia Bupati (atúal Residensia PAM). ± tuku 12 meudia, dala ida tan Eurico Guteres Fila-fali mai hasoru Amo-Lulik nain rua maibe hafoin nia hakat sai husi area Igreja nian, liu deit minuto balu Gas Lakrimojeniu hahu tiru tama mai residencia laran hafoin Milicia (BMP no Halilintar), Brimob (Kontingen Lorosa’e) ho TNI Kodim 1638 inklui TNI Koramil Maubara nian asalta kedas evakuante sira iha areadores Igreja nian. Militar sira tama husi Igreja Oin parte loro-monu no Milicias ho Brimob sira tama husi parte residencia oin parte norte.



Iha momentu ne’eba situasaaun aat tebes , Milicias hahu tama mai hodi Tiru no Oho arbiru evacuante sira, iha parte seluk Brimob apoiu hodi tiru Gas Lakrimojeniu halo Inan-feton no Labarik ki’ik sira hakilar ho lian maka’as “Ami Rende..Ami Rende” Hau hare rasik iha Joven balu konsege reziste hasoru milicia sira maibe tanba liman tanan deit entaun situasaun nakfilak sai aat liu tan, Ami barak mak subar sena malu iha sala haan fatin Amo nian maibe derpenti deit milicia sira tebe naksobu odamatan kotuk hodi hakat tama mai Oho no Tá arbiru entaun ami halai sa’e malu hodi salva aan liu husi odamatan kotuk, wainhira ami halai sai hau hare mate isin nain rua iha Residencia kotuk (besik Bee Posu) ida fali mate sadere hela iha didin-lolon Igreja kotuk maibe hau la kunhese nia oin tanba Raan nakonu iha sira nia isin entertantu Tiru no Oho kontinua nafatin. ami ne’ebé mak halai sai husi residencia kotuk, halai mai hasoru los Militar KODIM 1638 ne’ebé mak embuzkada hein hela iha Igreja kotuk besik Bee Posu, Hau halai hamutuk ho Irmão Leovigildo Hornay nomos Irmão Francisco (Maun Luis Oliveira nia Primo). Liafuan primeiru ne’ebe sira hakilar hasoru ami hau sei lembra ho diak “Bunuh saja itu’’ hafoin sira tebe, tuku no baku ami hadau malu deit maibe Graças a Deus tamba sira la konsege oho ami, hafoin sira tortura hotu tiha ami Milicia ida hakat mai dada hau atu ba Oho derpenti hau rona lian hakilar ida husi Militar Indonesia sira “Sudah..Sudah..dia Masih Anak anak” (Momentu ne’eba hau nia idade 17 anos ona) entaun milicia nee husik tiha hau hodi dehan “Sorte o nian” hafoin sira rasta hau ba soe hela iha Residencia Bupati nian, torturasaun no oho la’os deit akontese iha Area Igreja nian maibe nafatin kontinua iha residencia bupati nian.



Tamba tauk entaun hau raut kolega nia raan ne’ebé mak nalihun hela iha simente hodi kose ba hau nia oin no kamiza ne’ebè hau hatais atu nunee milicia sira labele kunhese hau tanba sira buka hela hau nia Pai. Liu tiha oras balu sira haruka ami ida-idak fila fali ba uma maibe sasan ne’ebé mak husik hela iha Igreja sira la autoriza atu ba foti fila fali, hau rasik labele fila ba uma tanba ami nia uma milicia sira sunu tetuk tiha ona entaun hau ba toba deit iha viziñu nia uma (Loja Liçalau) no iha kalan ne’eba hau hamlaha tebes tamba la haan desde dia 5 dader.



☆ Visita Mgr. Carlos Filipe X. Belo



Loron 7 Abril de 1999 Amo Bispo Dom Carlos Filipe Ximenes Belo ba hare direita fatin akontesimentu no visita sobrevivente sira iha Municipio Liquiça, ho visita Amo Bispo nian halo fatin check point iha Tibar Miliçia sira husik mamuk tiha, ho biban ida ne’e hau ho Maun Narcisio Liçalau no Kolega Fredy Lospalos halai mai subar hamutuk ho familia sira iha Dili, Graças a Deus tamba iha momentu ne’eba ami planu atu ba subar iha Residencia Sr. Carrascalão nian tanba Refuziados husi Maubara barak mak subar iha Tropical maibe dalaruma tamba distinu seidauk to’o entaun ami subar ba mai deit iha Familia sira iha Dili laran no la imajina katak loron 17 abril 1999 milicia sira kontinua ba buka tuir hodi oho hotu Liquiça oan sira ne’ebè mak ba subar iha Residensia Carrascalão nian iha Tropical.



Hafoin tuir tiha votasaun 30 agusto 1999 iha SD Farol, ami evakua kedas ba Dare iha loron 5 Setembro madrugada no tuun fali mai Dili laran iha loron 21 Setembro 1999.



☆ Visitas Sekretáriu Jeral ONU;



Hafoin Timor-Leste hetan ninia Liberdade liu husi Referendu 30 de Augusto 1999, iha tinan 2002 Sekretariú Jeral das Nacões Unidas Senhor Coffi Annan visita Timor-Leste hodi festeza Restaurasaun da Independencia iha 20 de Maio 2002 maibe molok partisipa iha seremonia ne’e, ekipa ONU nian ho Helikoptru semo liu ba Municipio Liquica hodi visita uluk fatin akontesimentu Massakre Igreja Liquica , Komunidades liu-liu Sobreviventes no familias vitima simu Ekipa ONU nian ne’e ho matawen, Coffi Annan la’o ain kuaze kilometro 1 hodi to’o ba Igreja São João de Brito no daudaun ne’e estrada refere hanaran “Rua de Coffi Annan” Objetivu husi visita ne’e atu hare ho matan fatin akontesimentu nomos atu enkouraza familia vitima sira hodi simu realidade ne’ebe maka sira enfrenta maske visita ne’e iha minuto balun deit maibe nia signifikadu boot tebes ba komunidades Liquiça, hafoin remata visita iha Residencia Igreja São João de Brito Liquica ekipa ne’e fila hikas mai Dili hodi partisipa Seremonia da Restaurasaun ne’ebe maka realiza iha Tasitolu. Aleinde nee iha tinan sira tuir fali, Iha mos visita seluk husi Sekretariu Jeral ONU tuir mai Sr. Ban Ki Moon ba Municipio Liquica iha tinan 2012.



☆ Eskritor nudar Sidadaun bain-bain husi Suco Guiço, Maubara – Loes, Liquiça , Moris iha Atauro tamba Pai ho Mãe ba dadur iha Atauro hahu tinan 1980 – 1985. Kontiudu husi artigu ne’e bazeia ba realidade ne’ebe mak Eskritor hasoru rasik iha loron 4, 5, 6 Abril 1999



Ohin, loron 6 Abril 2026, la sente tinan 27 ona Massakre nee mosu hodi husik hela lembransa moruk ba Sobrevivente no Familia Massacrado sira.



SE ULUK POVU TANIS TANBA FUNU, LABELE IHA TAN TANIS TANBA MUKIT

Lee Mós:
FRETILIN Ilimanu Hakarak CNRT Ukun
ADVERTISEMENT
SCROLL FILA BA NOTISIA